ଅରୋରା

(ଦୀପ୍ତିମାନ ଆଲୋକ ଅରୋରା)

ଅରୋରା ହେଉଛି ଆଲୋକର ଏକ ସୁନ୍ଦର ନମୁନା ଯାହା ବେଳେବେଳେ ରାତିରେ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ । ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସବୁଜ, ନାଲି, ନୀଳ ଏବଂ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ସହିତ ଆକାଶ ଏକ ଆଲୋକ ପାଇଥାଏ । ଉତ୍ତର ପୋଲ ନିକଟରେ ଥିବା ଏଇ ଅରୋରାକୁ ଅରୋରା ବୋରାଲିସ୍ ବା ଉତ୍ତର ଆଲୋକ କୁହାଯାଏ । ଦକ୍ଷିଣ ପୋଲ ନିକଟରେ ଥିବା ଅରୋରାକୁ ଅରୋରା ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିସ୍ ବା ସାଉଥ୍ ଲାଇଟ୍ କୁହାଯାଏ । ବେଳେବେଳେ ଉଭୟ ଙ୍କୁ "ଅରୋରା ପୋଲାରିସ୍" କୁହାଯାଏ । 

ଅରୋରା କ’ଣ?

ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅଧ୍ୟୟନ 1716 ମସିହାରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ୟୁରୋପରେ ଏକ ଚମତ୍କାର ଅରୋରା ଦେଖାଗଲା ଏବଂ ସମଗ୍ର ମାଳଦ୍ୱୀପରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲା ।  ଇଂରାଜୀ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନୀ ଏଡମୁଣ୍ଡ ହାଲୀ ଅରୋରା ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ବହୁଳ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣୀୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଅଟେ ।

ଅରୋରା ଏବଂ ସୌର ପବନ.....

ଅରୋରା କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଆୟନ ନାମକ ବୈଦୁତିକ ଚାର୍ଜିତ କଣିକା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ସୁପରହୋଟ୍ ଗ୍ୟାସର ଏକ ବଲ୍ ।  ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଷ୍ଠରୁ କ୍ରମାଗତ ଭାବରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ଆୟନ ଗୁଡ଼ିକୁ ସୌର ପବନ କୁହାଯାଏ |

ଯେହେତୁ ସୌର ପବନ ପୃଥିବୀ ନିକଟକୁ ଆସେ, ଏହା ପୃଥିବୀର ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଭେଟିଥାଏ । ଗ୍ରହକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଥିବା ଏହି ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ବିନା  ସୌର ପବନ ପୃଥିବୀର ଦୁର୍ବଳ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଉଡ଼ାଇ ଦିଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବନକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରେ ।  ଅଧିକାଂଶ ସୌର ପବନ ଚୁମ୍ବକୀୟ ବାୟୁ ଦ୍ବାରା ଅବରୋଧିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଚାରିପାଖରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିବା ଆୟନ ଗୁଡିକ ସୌର ପ୍ରଣାଳୀରେ ଅଧିକ ଦୂର ଯାତ୍ରା ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି ।

ଯଦିଓ ଅଧିକାଂଶ ସୌର ପବନ ଚୁମ୍ବକୀୟ ମହାକାଶ ଦ୍ବାରା ଅବରୋଧିତ ହୋଇଛି, କିଛି ଆୟନ ପୃଥିବୀର ଚାରିପାଖରେ ରିଙ୍ଗ ଆକୃତିର ହୋଲଡିଂ ଅଞ୍ଚଳରେ ଫସି ରହିଛନ୍ତି ।  ଆୟନୋସାଇଫର୍ ନାମକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଏକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀର ଜିଓମ୍ୟାଗ୍ନେଟିକ୍ ପୋଲ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ ।  ଭୂ-ଚୁମ୍ବକୀୟ ପୋଲଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀର ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ରର ଝୁଲି ଯାଇଥିବା ଅକ୍ଷକୁ ଚିହ୍ନିତ କରେ । ସେମାନେ  ଭୌଗୋଳିକ ପୋଲଠାରୁ ପ୍ରାୟ 1300 କିଲୋମିଟର (800 ମାଇଲ) ଦୂରରେ ଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଗତି କରୁଛନ୍ତି ।

ଆୟନୋସାଇଫର୍ରେ, ସୌର ପବନର ଆୟନ ପୃଥିବୀର ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଏବଂ ନାଇଟ୍ରୋଜେନର ପରମାଣୁ ସହିତ ଧକ୍କା ହୁଏ। ଏହି ଧକ୍କା ସମୟରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଶକ୍ତି ପୋଲ ଚାରିପାଖରେ ଏକ ରଙ୍ଗୀନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହାଲୋ ସୃଷ୍ଟି କରେ - ଏକ ଅରୋରା । ଅଧିକାଂଶ ଅରୋରା ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରୁ ପ୍ରାୟ ୯୭-୧,000 କିଲୋମିଟର (୬0-୬୨0 ମାଇଲ) ଉପରେ ଘଟିଥାଏ ।

ସବୁଠାରୁ ସକ୍ରିୟ ଅରୋରା ହେଉଛି ଯେତେବେଳେ ସୌର ପବନ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ ।  ସୌର ପବନ ସାଧାରଣତଃ  ସ୍ଥିର, କିନ୍ତୁ ସୌର ପାଗ - ସୂର୍ଯ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶର ଉତ୍ତାପ ଏବଂ ଥଣ୍ଡା - ପ୍ରତିଦିନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇପାରେ। 

ସୌର ପାଗ ପ୍ରାୟତଃ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ପଟରେ ମାପ କରାଯାଏ |  ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟର ସବୁଠାରୁ ଶୀତଳ ଅଂଶ ଏବଂ ଏହାର ଧଳା-ଗରମ ପୃଷ୍ଠରେ  ଡାର୍କ ବ୍ଲବ ପରି ଦେଖାଯାଏ ।  ସୌର ପ୍ରଜ୍ୱଳନ ଏବଂ କରୋନାଲ୍ ମାସ ନିର୍ଗମନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ପଟ୍ ସହିତ ଜଡିତ ।  ସୌର ପ୍ରଜ୍ୱଳନ ଏବଂ କରୋନାଲ୍ ମାସ ନିର୍ଗମନ ହଠାତ୍ ସୌର ପବନରେ ଅତିରିକ୍ତ ଶକ୍ତି ବିସ୍ଫୋରଣ କରିଥାଏ। ୧୧ ବର୍ଷର ଚକ୍ର ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ପଟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଟ୍ରାକ୍ କରାଯାଏ । ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସ୍ଥିର ଅରୋରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ପଟ୍ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଉଚ୍ଚତା ସମୟରେ ଅଧିକ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ ।

ସୌର ପବନରେ କିଛି ବୃଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମୀକରଣ ସମୟରେ ଘଟେ ।

 ଏହି ନିୟମିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଗୁଡ଼ିକ ଚୁମ୍ବକୀୟ ଝଡ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା । ଚୁମ୍ବକୀୟ ଝଡ ଗୁଡିକ ବସନ୍ତ ଏବଂ ଶରତ ସମାନ୍ତରାଳର ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଦେଖାଯାଏ । ମେକ୍ସିକୋର ୟୁକାଟାନ୍ ଉପଦ୍ୱୀପ ପରି ଦକ୍ଷିଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅରୋରସ୍ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୋଇଛି ।

ଚୁମ୍ବକୀୟ ଝଡ ଏବଂ ସକ୍ରିୟ ଅରୋରା ବେଳେବେଳେ ଯୋଗାଯୋଗରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ । ସେମାନେ ରେଡିଓ ଏବଂ ରାଡାର ସିଗନାଲକୁ ବ୍ୟାହତ କରିପାରନ୍ତି ।  ପ୍ରବଳ ଚୁମ୍ବକୀୟ ଝଡ଼ ଯୋଗାଯୋଗ ଉପଗ୍ରହକୁ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷମ କରିପାରେ ।

ରଙ୍ଗୀନ ଅରୋରା...

ଉଚ୍ଚତା ଏବଂ ଜଡିତ ପରମାଣୁର ପ୍ରକାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଅରୋରାର ରଙ୍ଗ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ।ଯଦି ଆୟନ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଉଚ୍ଚ ଅମ୍ଳଜାନ ପରମାଣୁକୁ ଆଘାତ କରେ, ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ଏକ ଲାଲ ଆଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।  ଏହା ଏକ ଅସାଧାରଣ ଅରୋରା - ସବୁଠାରୁ ପରିଚିତ ପ୍ରଦର୍ଶନ, ସବୁଜ-ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ, ଆୟନଗୁଡିକ ନିମ୍ନ ଉଚ୍ଚତାରେ ଅମ୍ଳଜାନ ମାରିବା ସମୟରେ ଘଟିଥାଏ । ଲାଲ ଏବଂ ନୀଳ ଆଲୋକ ଯାହା ପ୍ରାୟତଃ ଅରୋରାର ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ଦେଖାଯାଏ ନାଇଟ୍ରୋଜେନର ପରମାଣୁ ଆୟନ ଦ୍ବାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।  ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଏବଂ ହିଲିୟମ୍ ପରମାଣୁକୁ ଆଘାତ କରୁଥିବା ଆୟନ୍ ନୀଳ ଏବଂ ବାଇଗଣୀ ରଙ୍ଗର ଅରୋରା ଉତ୍ପାଦନ କରିପାରେ, ଯଦିଓ ଆମ ଆଖି କ୍ୱଚିତ୍ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋମ୍ୟାଗ୍ନେଟିକ୍ ସ୍ପେକ୍ଟ୍ରମର ( elecromagnetic Spectrum)ଏହି ଅଂଶକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରେ।

ରହସ୍ୟମୟ ଆଲୋକ ପ୍ରଦର୍ଶନୀ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ଜାଣିବା ପାଇଁ  ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଅରୋରା ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ପରିକଳ୍ପିତ ଉପଗ୍ରହ ଉତକ୍ଷେପଣ କରିଛନ୍ତି ।  2005 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ନାସାର IMAGE (ମ୍ୟାଗ୍ନେଟୋପୋଜ-ଟୁ-ଅରୋରା ଗ୍ଲୋବାଲ୍ ଏକ୍ସପ୍ଲୋରେସନ୍ ପାଇଁ ଇମେଜର୍) ଉପଗ୍ରହ ଅଲଟ୍ରାଭାଇଓଲେଟ୍ ଏବଂ ରେଡିଓ ତରଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରି ଅରୋରା ଏବଂ ସେଗୁଡିକ କିପରି ଗଠନ ହେଲା ।

ଡନ୍ ପବନ .....

ପ୍ରାଚୀନ ରୋମାନ ଏବଂ ଗ୍ରୀକ୍ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅରୋରା ବୋରାଲିସ୍ ବା ଉତ୍ତର ଆଲୋକ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ ।  ଏହି ଘଟଣାର ପ୍ରଭାତର ରୋମାନ୍ ଦେବୀ ଅରୋରା ଏବଂ ଉତ୍ତର ପବନର ଗ୍ରୀକ୍ ଦେବତା ବୋରେସ୍ ପାଇଁ ନାମିତ କରାଯାଇଥିଲା 

ଫକ୍ସ ଫାୟାର ....

ଫିନଲ୍ୟାଣ୍ଡରେ, ଅରୋରା ବୋରାଲିସ୍ କୁ ରିଭଣ୍ଟୁଲେଟ୍ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥରେ କୁମ୍ଭୀର ଅଗ୍ନିରେ ଅନୁବାଦ ହୋଇଥାଏ । ଏକ ଫିନଲ୍ୟାଣ୍ଡର ଲୋକକଥା ଅନୁଯାୟୀ, ଏକ ଯାଦୁକରୀ କୁମ୍ଭୀର ତାର ଲାଞ୍ଜକୁ ବରଫରେ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଆକାଶକୁ ସ୍ପାର୍କ ପଠାଇ ଏହି ଆଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା ।

ଏଇ ଅରୋରା ବୋରାଲିସ୍ ପ୍ରାୟତଃ ଦେଖାଯାଏ ।

ପ୍ରାୟ 70 ° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶ ହୋଇଥିବାବେଳେ ଅରୋରା ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିସ୍ ପ୍ରାୟ 70 ° ଦକ୍ଷିଣ ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଦେଖାଯାଏ । ସେଗୁଡିକ ସାଧାରଣତ 80 80 କିଲୋମିଟର ଉଚ୍ଚତାରେ ଦେଖାଯାଏ । କେତେକ 1000 କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚ ହୋଇପାରେ । ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକର ଅନେକ ରୂପ ଅଛି । କେତେକ ପରଦା ଆର୍କ ପରି, ଆଉ କେତେକ କିରଣ ଏବଂ ଫ୍ୟାନ୍ ଆକୃତିର କରୋନା(coronas) ପରି ।  ସେମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଆକାଶରେ ଚକିତ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।ବୋଧହୁଏ ସେମାନେ ଏତେ ଦ୍ରୁତ ଗତି କରନ୍ତି ଯେ ସେମାନଙ୍କୁ 'ମେରୀ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।

ଏହି ପ୍ରାକୃତିକ ଆଲୋକର କେତେକ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରଦର୍ଶନ କାନାଡା, ଉତ୍ତର ସ୍କଟଲ୍ୟାଣ୍ଡ, ଦକ୍ଷିଣ ନରୱେ ଏବଂ ସ୍ୱିଡେନର ହଡସନ ବାଇ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ସେଗୁଡିକ ଦକ୍ଷିଣ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ଏବଂ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ଏକ ସମୟରେ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ଦେଶବାସୀ ସେମାନଙ୍କୁ ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ବାର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ ।