କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଦିବ୍ୟ ମାହାତ୍ମ୍ୟ

ପଦ୍ମ ପୁରାଣ ରେ ଅଛି...

“କାର୍ତ୍ତିକେ ସ୍ନାନଦାନାଦି,

ଦୀପଦାନାଦି କର୍ମଭିଃ।

ଅଶ୍ୱମେଧସହସ୍ରାଣି,

କୃତାନି ସମତୋ ଭୂତ॥” 

ଅର୍ଥାତ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଓ ଦୀପଦାନ, ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ସହ ସମାନ। 

ଆଶ୍ୱିନ ମାସରେ ଯେତେବେଳେ ବିଶ୍ଵଜନନୀ କରୁଣାମୟୀ ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଶାରଦୀୟ ବନ୍ଦନା ପରେପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ମା’ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଆରାଧନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଡ଼ମ୍ବର ସହକାରେ ସମାହିତ ହୁଏ ସେତେବେଳେ ଦେବ ସେନାପତି କାର୍ତ୍ତିକଙ୍କ ଆରାଧନା ମନରେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ । ତେଣୁ ଏହି ମାସରେ ଓଡ଼ିଶାର ପୁରପଲ୍ଲୀରେ ଦେବ ସେନାପତି ଚିର କୁମାର କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଆରାଧନା ମହାଆଡମ୍ବରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସାହର ସହିତ ପାଳନ କରନ୍ତି।

ପ୍ରାତଃ ସ୍ମରଣୀୟ ଆଦିକବି ଶୂଦ୍ରମୁନି ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ରଚିତ ମହାଭାରତର ଆଦିପର୍ବରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପବିତ୍ରତା ସମ୍ପର୍କରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । 

କାର୍ତ୍ତିକ ମାସକୁ ସନାତନ ଧର୍ମରେ ସବୁଠାରୁ ପୁଣ୍ୟମୟ ମାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ‘ଧର୍ମ, ଭକ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟାର ମାସ’ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରା ଯାଇଥାଏ। ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା, ତୁଳସୀ ଆରାଧନା, ନିୟମ-ନିଷ୍ଠା, ଦାନ-ଧର୍ମ, ଜଳଦାନ, ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ଇତ୍ୟାଦି କାର୍ଯ୍ୟ କାର୍ତ୍ତିକରେ ବିଶେଷ ଫଳ ପ୍ରଦାୟକ ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । 

ଗୀତାରେ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ବିଚାର କରି କହିଛନ୍ତି ଯେ ବନସ୍ପତି ରେ ତୁଳସୀ, ତୀର୍ଥରେ ହରିକାପୁରୀ, ତିଥିରେ ଏକାଦଶି ଏବଂ ମାସରେ କାର୍ତ୍ତିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଟନ୍ତି। ଏହାକୁ ‘ଦାନ, ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଭକ୍ତିର ରାଜା’ ବୋଲି କୁହା ଯାଇଥାଏ। କାର୍ତ୍ତିକ ସ୍ନାନ, ତୁଳସୀ ବ୍ରତ, ଦୀପଦାନ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜା ସବୁଥିରେ ଅସୀମ ପୁଣ୍ୟ‌ ନିହିତ ରହିଛି। କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ ଓ ହବିଷ ମାସ ସାରା ପାଳନ କରାଯାଏ। ବିଶେଷକରି ବିଧବା ଏବଂ ଧର୍ମପରାୟଣ ସଧବା ମାନେ ହବିଷ ପାଳନ କରନ୍ତି। ଏଥିରେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଆହାର (ନିରାମିଷ, ବିନା ପିଆଜ-ରସୁଣ) ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ଏବଂ ନିୟମିତ ଶୁଦ୍ଧାଚାର ରକ୍ଷା କରାଯାଇଥାଏ।

ଏହି ମାସରେ କେତେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଯେମିତିକି ଦୀପାବଳି ପର୍ବ ଏହି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ। ସେହିଦିନ ଘରେ-ଘରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ ଦୀପ, ଯାହା ଅନ୍ଧକାରରୁ ଆଲୋକ ଯାତ୍ରାକୁ ପ୍ରତିକିତ କରେ।

ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପୂଜା: ଆମକୁ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଓ ପ୍ରକୃତି ସେବାର ବୋଧ କରାଏ। ଭାଇଦୂଜ: ଭାଇ-ଭଉଣୀର ପ୍ରେମର ସମ୍ପର୍କକୁ ଗାଢ଼ କରେ।ତୁଳସୀ ବିବାହ: କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ହେଉଛି ତୁଳସୀ ପୂଜାର ସର୍ବୋତ୍ତମ ସମୟ। କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରେ ତୁଳସୀ ବିବାହ ଆୟୋଜନ କରାଯାଏ ଯେଉଁଠାରେ ଶାଳଗ୍ରାମ ଓ ତୁଳସୀଙ୍କ ମିଳନ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ପବିତ୍ର ବିବାହ ଯାହା ପରିବାରରେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଶାନ୍ତି ଆଣେ। କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା: ଏହି ଦିନର ସ୍ନାନ, ପାରାୟଣ ଓ ଦୀପଦାନ ସବୁଠାରୁ ପୁଣ୍ୟକର।

ଶାସ୍ତ୍ର କହିଛି ଯେ, କାର୍ତ୍ତିକରେ ଛୋଟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ  ଯଜ୍ଞର ଫଳ ସମାନ ମିଳେ। ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଅଛି ଯେ ଜଣେ ଗରିବ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ମାତ୍ର ଗୋଟେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ, ତା’ର ଫଳରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ସେହିପରି,କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଶ୍ରୀମଦ୍‌ଭାଗବତ ପାରାୟଣ ଓ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ରାସଲୀଳା ସ୍ମରଣର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବହୁତ ଅଧିକ। ଏହାର ମାଧ୍ୟମରେ ଆମ ମନ ପବିତ୍ର ହୁଏ ଓ ଜୀବନ ସଂସ୍କାରିତ ହୁଏ। 

ଲୋକକଥାରେ ଅଛି ଯିଏ କାର୍ତ୍ତିକରେ ତୁଳସୀ ଚଉରା ପାଖରେ ଦୀପ ଜଳାଏ, ସେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ନାରାୟଣଙ୍କ କୃପା ଲାଭ କରେ।

ବହୁତ ଋଷିମୁନି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ତପସ୍ୟା କରି ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି। ଧ୍ରୁବ ଏହି ମାସରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତି କରି ଧ୍ରୁବତାରାରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲେ।

ଏହି ପର୍ବ ଆମକୁ ସେଇ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ “ସାଧାରଣ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ଓ ଭକ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ସମ୍ଭବ।”

କାର୍ତ୍ତିକର ପ୍ରବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀ ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁ ଶୟନ ସମାପ୍ତିର ଦିନ।ଏହି ଦିନ ଭକ୍ତମାନେ ଉପବାସ ରୁହନ୍ତି ଓ ଜାଗରଣ କରନ୍ତି। ଯାହା ମନକୁ ସଫଳ ସଂୟମ ଓ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ।

ଏହି ମାସକୁ “ଦାମୋଦର ମାସ” ବୋଲି ଓଡ଼ିଶାରେ ମଧ୍ୟ ଆହ୍ବାନ କରାଯାଏ। ଦାମୋଦରାଷ୍ଟକ ପାଠ କରି ଭକ୍ତମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଶିଶୁ ରୂପକୁ ସ୍ମରଣ କରିଥାନ୍ତି।

କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶେଷ ପାଞ୍ଚ ଦିନ କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଞ୍ଚୁକ, ଭୀଷ୍ମ ପଞ୍ଚୁକ, ବା ମହାପଞ୍ଚୁକ କୁହାଯାଏ, ଯାହାର ଧାର୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବାଧିକ। ଏହି ସମୟରେ ହବିଷ ପାଳନ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ କରିଥାନ୍ତି।

ଏହି ଗଭୀର ବିଶ୍ୱାସ ଭିତରେ ‘ ଆକାମାବୈ ‘ ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥାଏ । ଅର୍ଥାତ୍ ଆଷାଢ଼, କାର୍ତ୍ତିକ, ମାଘ, ବୈଶାଖ ଏଇ ଚାରିମାସର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର । ଏହି ଚାରିମାସ ବର୍ଷର ପୁଣ୍ୟମାସ । ଆମର କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣମୀର ଡଙ୍ଗାଭସା ସମୟରେ ଏଇ କଥା କୁହାଯାଏ ।

ଉଜ୍ଜ୍ବଳ ଆକାଶଦୀପ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଉଛି ପବିତ୍ର କାର୍ତ୍ତିକ କୃତ୍ୟର ଆଉ ଏକ ମହତ୍ତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁଣ୍ୟ ଫଳ । କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ବେଳକୁ ପିତୃପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଥାଏ । ପ୍ରେତପୁରୁଷ ତଥା ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ପଥ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଅନ୍ଧକାରାଚ୍ଛନ୍ନ ଦୁର୍ଗମ ପଥକୁ ଆଲୋକିତ କରିବା ସକାଶେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ପ୍ରଦୀପ ପ୍ରଜ୍ଜଳନ ବିଧି ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଆସୁଛି।

ଏହି କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଅବକାଶରେ ଐତିହାସିକ କଟକନଗରୀ ଉପକଣ୍ଠସ୍ଥ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ପଡ଼ିଆରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ବାଲିଯାତ୍ରାର ଭୂମିକା ଯେତିକି ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ , ସେତିକି ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଶା ତଥା ଓଡ଼ିଶା ବାହାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଅଛି ।

ଆୟୁର୍ବେଦ ଅନୁଯାୟୀ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଡାଲି ଖାଇବା ଠାରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ,ଆମିଷ ନ ଖାଇବା, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଆହାର କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ।ଏହି ମାସରେ ଗୋଲମରିଚ ବ୍ୟବହାରରେ ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଛି । ବୈଦିକ ବିଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଯେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ସମସ୍ତ ଦିନ ଗଙ୍ଗା ସହିତ ସମାନ ।  ଉପାସନାର ଗୁଣାତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଚାର କଲେ ପୁଷ୍କରିଣୀରେ ବା ନଦୀ ପୀଠରେ ସ୍ନାନ କରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପୁରାଣ ପାଠ ଦ୍ୱାରା ମନ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ରହେ । 

ସେହିପରି, କାର୍ତ୍ତିକ କେବଳ ପର୍ବ-ପର୍ବାଣୀର ମାସ ନୁହେଁ, ଏହା ଭକ୍ତି, ଉପବାସ, ପରୋପକାର ଓ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧିର ମାସ।

   କାର୍ତ୍ତିକ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ...

“ଭକ୍ତିରେ ଶକ୍ତି, ନିୟମରେ ସାଧନା, ଓ ପରୋପକାରରେ ସତ୍ୟ ଧର୍ମ।”ତେଣୁ, ଆସନ୍ତୁ ଏହି ପବିତ୍ର କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଦୀପର ପ୍ରକାଶରେ ଆତ୍ମାକୁ ପବିତ୍ର କରିବା, ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ଲୀନ ହେବା ଓ ମୋକ୍ଷପଥରେ ପଦାର୍ପଣ କରିବା।

ମିନାକ୍ଷୀ ଦ୍ବିବେଦୀ 

୭୯୭୮୦୮୨୮୩୪